MỞ RỘNG NHÓM ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC TRỢ GIÚP PHÁP LÝ TRONG BỐI CẢNH BẢO ĐẢM QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ HIỆN NAY

MỞ RỘNG NHÓM ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC TRỢ GIÚP PHÁP LÝ TRONG BỐI CẢNH BẢO ĐẢM QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ HIỆN NAY

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, trợ giúp pháp lý không chỉ là một chính sách an sinh xã hội mà còn là cơ chế pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế trong xã hội. Trong bối cảnh kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi, không phải mọi cá nhân đều có điều kiện kinh tế, hiểu biết pháp luật và khả năng tiếp cận các dịch vụ pháp lý như nhau, việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý trở thành yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn và bảo đảm nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật.

Hiện nay, theo Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, đối tượng được trợ giúp pháp lý chủ yếu tập trung vào các nhóm yếu thế truyền thống như: Người có công với cách mạng; Người thuộc hộ nghèo; Trẻ em; Người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân; Người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo; Nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng theo quy định của Luật Phòng, chống mua bán người và người thuộc một trong các trường hợp sau đây có khó khăn về tài chính: Cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ; Người nhiễm chất độc da cam; Người cao tuổi; Người khuyết tật; Nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình; Người nhiễm HIV.

Quy định này thể hiện rõ định hướng nhân đạo, tiến bộ của pháp luật Việt Nam trong việc hỗ trợ những người gặp khó khăn về điều kiện kinh tế hoặc hạn chế trong khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình trước pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy phạm vi đối tượng được trợ giúp pháp lý vẫn còn tương đối hẹp, chưa bao quát đầy đủ những nhóm người có nhu cầu trợ giúp pháp lý cấp thiết trong bối cảnh mới. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trợ giúp pháp lý năm 2026 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XVI, Kỳ họp thứ Nhất thông qua ngày 23 tháng 4 năm 2026 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2027) đã có bước thay đổi quan trọng khi mở rộng đáng kể phạm vi người được trợ giúp pháp lý. Đây không đơn thuần là sự bổ sung về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh sự chuyển biến trong tư duy xây dựng chính sách pháp luật theo hướng lấy con người làm trung tâm, chú trọng bảo vệ quyền tiếp cận công lý của các nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội hiện đại.

Thứ nhất, một trong những điểm nổi bật của Luật sửa đổi, bổ sung năm 2026 là bổ sung nhóm “người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại”. Quy định này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường khiến số lượng người lao động phi chính thức, lao động thời vụ hoặc lao động có thu nhập bấp bênh ngày càng gia tăng. Trên thực tế, mặc dù không thuộc hộ nghèo hay hộ cận nghèo theo tiêu chí pháp luật, nhưng nhiều người lao động vẫn không có đủ điều kiện tài chính để thuê luật sư hoặc sử dụng dịch vụ pháp lý khi tham gia tố tụng hình sự. Điều này dẫn đến nguy cơ họ không được bảo vệ đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp. Việc bổ sung nhóm người lao động có thu nhập thấp cho thấy pháp luật đã tiếp cận vấn đề trợ giúp pháp lý theo hướng thực chất hơn, xét đến khả năng thực tế của cá nhân trong việc tiếp cận dịch vụ pháp lý.

Thứ hai, Luật sửa đổi, bổ sung năm 2026 còn bổ sung nhóm “người có khó khăn đột xuất do gặp thiên tai hoặc hỏa hoạn được trợ giúp pháp lý trong vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả xảy ra với họ”. Quy định này phản ánh rõ tính nhân văn và khả năng thích ứng của pháp luật trước những biến động bất thường của xã hội. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai, cháy nổ diễn biến phức tạp, nhiều cá nhân và gia đình rơi vào tình trạng mất tài sản, mất nơi cư trú hoặc phát sinh tranh chấp liên quan đến bảo hiểm, bồi thường thiệt hại, đất đai, hỗ trợ tái định cư. Khi đó, nhu cầu được hỗ trợ pháp lý là hết sức cần thiết nhưng đa số người bị thiệt hại lại không đủ điều kiện tài chính hoặc tinh thần để tự bảo vệ quyền lợi của mình. Việc bổ sung nhóm đối tượng này cho thấy pháp luật đã có sự mở rộng theo hướng linh hoạt, kịp thời đáp ứng các tình huống khẩn cấp phát sinh từ thực tiễn đời sống xã hội.

Thứ ba, Luật cũng bổ sung nhóm “cá nhân bị thiệt hại mà không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước”. Đây là quy định có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm trách nhiệm của Nhà nước đối với cá nhân bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra. Trong nhiều trường hợp, người bị thiệt hại không có đủ hiểu biết pháp luật hoặc điều kiện tài chính để yêu cầu bồi thường, dẫn đến quyền lợi hợp pháp không được bảo vệ đầy đủ. Do đó, việc mở rộng trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng này góp phần nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế bồi thường nhà nước, đồng thời tăng cường niềm tin của người dân đối với hệ thống pháp luật và cơ quan công quyền.

Thứ tư, Luật mở rộng nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý đối với “người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định được TGPL”. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, số lượng người nước ngoài sinh sống, học tập, lao động và đầu tư tại Việt Nam ngày càng gia tăng, kéo theo nhiều quan hệ pháp lý phát sinh cần được bảo vệ bằng cơ chế tiếp cận công lý phù hợp. Trên thực tế, nhiều người nước ngoài khi tham gia tố tụng hoặc giải quyết các tranh chấp pháp lý tại Việt Nam gặp không ít khó khăn do rào cản ngôn ngữ, sự khác biệt về hệ thống pháp luật cũng như hạn chế trong việc tiếp cận các dịch vụ pháp lý. Trong khi đó, Việt Nam là thành viên của nhiều điều ước quốc tế về quyền con người và tương trợ tư pháp, trong đó đề cao nguyên tắc bảo đảm quyền tiếp cận công lý, quyền được bảo vệ trước pháp luật và nguyên tắc không phân biệt đối xử. Vì vậy, việc bổ sung là hoàn toàn phù hợp với xu hướng phát triển của pháp luật quốc tế và yêu cầu thực tiễn hiện nay.

Thứ năm, bổ sung quy định theo hướng mở “người được trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật”. Đây là quy định mang tính dự liệu, tạo cơ sở pháp lý linh hoạt để Nhà nước có thể mở rộng đối tượng trợ giúp pháp lý trong tương lai mà không cần sửa đổi, bổ sung toàn bộ luật. Trong bối cảnh xã hội không ngừng phát triển, nhiều nhóm yếu thế mới có thể phát sinh mà pháp luật hiện hành chưa kịp điều chỉnh, chẳng hạn như: người bị ảnh hưởng bởi khủng hoảng kinh tế, người bị tổn thương do công nghệ số, lao động di cư hoặc các nhóm có nguy cơ bị phân biệt đối xử. Quy định mở này giúp hệ thống pháp luật có khả năng thích ứng nhanh hơn với sự thay đổi của thực tiễn xã hội, đồng thời bảo đảm tính bao quát và ổn định của chính sách trợ giúp pháp lý.

Tuy nhiên, bên cạnh những điểm tiến bộ, việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý cũng đặt ra nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Trước hết, số lượng đối tượng tăng lên sẽ kéo theo áp lực lớn đối với nguồn nhân lực và ngân sách dành cho hoạt động trợ giúp pháp lý. Trong khi đó, đội ngũ trợ giúp viên pháp lý ở nhiều địa phương hiện nay vẫn còn thiếu về số lượng đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa hoặc khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn. Nếu không có sự đầu tư tương xứng, việc mở rộng đối tượng có thể dẫn đến tình trạng quá tải, làm giảm chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý trên thực tế. Ngoài ra, việc xác định một số nhóm đối tượng mới như “người lao động có thu nhập thấp” hay “người có khó khăn đột xuất” cũng cần có hướng dẫn cụ thể để tránh tình trạng áp dụng thiếu thống nhất giữa các địa phương. Nếu tiêu chí xác định không rõ ràng, có thể dẫn đến việc lợi dụng chính sách hoặc phát sinh khó khăn trong quá trình xét duyệt đối tượng được trợ giúp pháp lý.

Như vậy, việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trợ giúp pháp lý năm 2026 là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam theo hướng nhân văn, tiến bộ và bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận công lý của người dân. Những sửa đổi, bổ sung này không chỉ góp phần bảo vệ hiệu quả các nhóm yếu thế mà còn thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc xây dựng một nền tư pháp công bằng, bình đẳng và lấy con người làm trung tâm. Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tổ chức thực hiện, tăng cường nguồn lực cho hệ thống trợ giúp pháp lý và ban hành hướng dẫn cụ thể nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi trong quá trình áp dụng pháp luật.